Onze omgeving en hoe we daarin opereren
In dit hoofdstuk beschrijven we de voor NS relevante belangrijkste trends en ontwikkelingen van 2025. We bespreken ze aan de hand van verschillende ontwikkelingen, van demografische en economische tot technologische en politieke. In het hoofdstuk ‘Onze strategie’ vertellen we hoe we hierop inspelen.
Ruimtegebrek, druk op het spoor en reispatronen
Goede infrastructuur is een voorwaarde voor een goede treinreis. Helaas is de infrastructuur op te veel plekken kwetsbaar. Dat zorgt voor veel storingen en daarmee is de vervangingsopgave groot. De hinder door de nodige werkzaamheden op het spoor neemt toe. Tegelijkertijd worden projecten uitgesteld door stikstofregelgeving of gebrek aan personeel om de werkzaamheden uit te voeren. Ondertussen neemt ook de totale filezwaarte jaar na jaar toe, met name in de ochtendspits op dinsdag en donderdag.
De overheids- en OV-budgetten staan blijvend onder druk. Eerder aangekondigde bezuinigingen voor de komende twee jaar zijn gelukkig teruggedraaid. Maar investeringen voor de langere termijn voor het spoor of OV zijn onzeker en dit kan een negatief effect hebben op de kwaliteit van het openbaar vervoer in Nederland.
Afgelopen jaar hebben we ook gezien dat er weer meer mensen naar kantoor gaan, maar dat dit zich vooral concentreert op dinsdag en donderdag. Werkgevers lijken meer grip op thuiswerken te willen, blijkt uit onderzoek van werkgeversorganisatie AWVN. Daarbij is vooral behoefte aan meer sociale cohesie tussen de werknemers, betere informatieoverdracht en inwerken van nieuwe collega’s. Tegelijkertijd laat ander onderzoek ook zien dat hybride werken medewerkers gelukkiger maakt en Nederland productiever.
De woningbouwopgave waar Nederland voor staat, blijft onverminderd groot. In september werd de Ontwerp-Nota Ruimte gepubliceerd. Hierin staan ruimtelijke inrichtingskeuzes van het Rijk voor 2030 en 2050. Grootschalige woningbouw wordt toegewezen aan metropoolkernen en regiosteden. De verstedelijking neemt hiermee dus toe. Ook deze nieuwe woongebieden moeten worden ontsloten en bereikbaar zijn. Dit vraagt om een slimme inrichting rondom OV-knooppunten.
Een bewegende OV-markt
Op landelijk niveau is te zien dat verschillende vervoerders steeds meer verzoeken voor open toegang doen. Open toegang betekent rijden voor eigen rekening en risico. NS is positief over open toegang aanvullend op de HRN-concessie, omdat dit ten goede komt aan de reiziger. In 2025 wilde vervoerder Arriva een treindienst in open toegang aanbieden tussen Zwolle en Groningen. De vervoerder besloot uiteindelijk toch om de dienst voorlopig niet te rijden, omdat de reiskosten voor studenten op open toegang treinen vooralsnog niet worden gedekt door de overheid. Daarnaast reed Arriva in 2025 een nachttrein tussen Zwolle en Schiphol. Voor die verbinding werd een subsidie met de gemeente Almere en Lelystad afgesproken. Omdat NS van mening is dat zo’n subsidie niet samengaat met open toegang, is NS een rechtszaak tegen beide gemeentes gestart. Doel is om meer duidelijkheid te krijgen over de regels rondom open toegang.
In september is een wetsvoorstel aangenomen dat provinciale overheden de mogelijkheid biedt om zelf een OV-bedrijf op te richten, met volledige regie en sturing op het aanbod. Dit kan voor verschillende vormen van vervoer worden toegepast, zoals de bus, maar ook op regionale treinlijnen.
De deelmobiliteitsmarkt blijft ook continu in beweging. Bedrijven stoppen, breiden uit of doen overnames, mede door onzekere regelgeving en korte looptijden van contracten. Het totale aanbod van deelvervoer daalde (in 2024) licht, ondanks groei van de gedeelde e-bike. Deelvervoer concentreert zich in grote steden en leidt aantoonbaar tot een vermindering van autobezit en -gebruik. Daarnaast is het zo dat de populariteit van fietsen toeneemt door investeringen in fietsinfrastructuur en verstedelijking. Beide ontwikkelingen verbeteren de aansluiting op OV-knooppunten, waardoor de kans groter wordt dat reizigers voor de trein kiezen. Als de deelmobiliteitsmarkt groeit, biedt dit dus ook kansen voor NS.
Mensen, veiligheid en mentaal welzijn
De aanhoudende arbeidsmarktkrapte blijft een punt van zorg, ook voor NS. Hoewel het aantal werkzoekenden momenteel ongeveer gelijk is aan het aantal beschikbare vacatures, bestaat er een blijvende mismatch tussen vraag en aanbod. Met name in een kritieke beroepsgroep als technisch personeel. Het tekort op de arbeidsmarkt blijft naar verwachting de komende decennia bestaan. De vraag naar praktisch opgeleid (mbo-) personeel groeit, terwijl het aandeel theoretisch opgeleiden in de beroepsbevolking toeneemt. NS is een grote werkgever voor mbo-geschoolden, daarnaast gaan er de komende tien jaar veel medewerkers met pensioen: de personele uitdaging blijft dus steeds groot.
Naast krapte op de arbeidsmarkt is ook het (mentale) welzijn van medewerkers en daaraan gekoppeld tevredenheid en verzuim in toenemende mate een punt van zorg. Arbodienstverlener ‘De Arbodienst’ constateert een landelijk verhoogd verzuim door psychische overbelasting. Dit is een gevolg van verhoogde prestatiedruk, haast en overprikkeling. Daarnaast maken steeds meer Nederlanders zich zorgen over de druk op bestaanszekerheid en individualisme. Deze maatschappelijke ontwikkeling raakt ons. Het speelt bij reizigers, bij onze medewerkers en in de interactie tussen hen.
De druk op bestaanszekerheid blijft een belangrijk thema in Nederland. Bestaanszekerheid gaat niet alleen om het inkomen van nu. Maar ook over toekomstperspectief en niet-financiële aspecten als gezondheid, veiligheid en sociale relaties. Dit stellen SCP, PBL en CPB in een recente studie. Een goed functionerend en betaalbaar (openbaar) vervoernetwerk zorgt ervoor dat mensen zonder eigen vervoer toch toegang hebben tot werk, onderwijs en zorg. Dit draagt onder andere bij aan gelijke kansen en sociale inclusie.
Verschillende demonstraties hebben vorig jaar geleid tot overlast op de stations en af en toe zelfs tot hinder op het spoor. Tegelijkertijd heeft de trein ook een belangrijke rol gespeeld in het vervoeren van demonstranten naar grote vreedzame demonstraties. Dit laat zien dat het Nederlandse spoor kwetsbaar is, maar ook hoe belangrijk de trein is voor het draaiend houden van onze samenleving. En dit vraagt extra aandacht voor fysieke en digitale beveiliging van het spoor en de veiligheid van onze reizigers en medewerkers in de trein en op het station.
In 2025 was er tenslotte een grote toename van geopolitieke spanningen, met onder andere oorlog op ons continent en een tarievenconflict met de Verenigde Staten. Dit leidde tot economische onzekerheid, polarisatie en zorgen in de maatschappij. We zagen meer sabotage van en cyber- en hybride aanvallen op infrastructuur dan in de jaren hiervoor. Zowel in Nederland als in omliggende landen. De toenemende dreiging leidt er ook toe dat er meer interesse vanuit de overheid is om het spoor weerbaarder én geschikt voor militaire doeleinden te maken. Dit kan leiden tot meer investeringen in de spoorinfrastructuur.
Klimaat, energie en drukte op het net
De Nederlandse uitstoot van broeikasgassen neemt nog steeds af, maar de daling vlakt af. De trein speelt een cruciale rol in de reductie van CO2-uitstoot. Als we vaker de trein nemen in plaats van de auto, dragen we positief bij aan het tegengaan van klimaatverandering. Robuuste spoorinfrastructuur en betaalbaar openbaar vervoer zijn onmisbaar om aan de huidige vraag te voldoen en om voorbereid te zijn op een grotere vraag in de toekomst.
Ook netcongestie blijft een belangrijk knelpunt in de grote verduurzamingsopgave waar Nederland voor staat. Bedrijven worden niet aangesloten en de woningbouw ligt stil. Netcongestie is mogelijk een belemmering om het Nederlandse spoor in de toekomst intensiever te gebruiken. Oplossingen worden gezocht in onder andere grootschalige opslag en terugleveren aan het net. Ook de mobiliteitssector draagt hier al aan bij. Het ACM heeft in 2025 een prioriteringskader vastgesteld, waarmee wordt bepaald hoe netbeheerders de schaarse transportcapaciteit op het stroomnet verdelen. Hierbij is besloten dat openbaar vervoer een basisbehoefte is en daarmee voorrang kan krijgen. Er is afgelopen jaar een akkoord gesloten tussen OV-bedrijven (waaronder NS), netbeheerders en de overheid om netcongestie aan te pakken. Dat gebeurt door middel van financiële steun en innovatieve oplossingen.
We zien dat extremen in klimaat zoals langdurige hitte, aardverschuivingen en hevige regenval steeds vaker tot hinder in het treinverkeer leiden. Vooral ook in de ons omringende landen. Dit onderstreept de noodzaak om haast te maken met klimaatadaptatie, zoals het bestendiger maken van de spoorinfrastructuur en de stations.
Technologie en data als motor van de mobiliteit van morgen
Ook de voortschrijdende technologische ontwikkelingen spelen een belangrijke rol op de arbeidsmarkt. Volgens het World Economic Forum is in 2030 naar verwachting een derde van de banen geautomatiseerd. Daarnaast biedt technologie kansen om de gevolgen van arbeidsmarktkrapte te verzachten. Dit onderstreept de noodzaak om anders naar (de toekomst van) werk te kijken. Aandacht voor het welzijn en de ontwikkeling van medewerkers én slim inzetten op innovatie en technologie zijn noodzakelijk om de uitdagingen van de arbeidsmarkt het hoofd te bieden.
De zelfrijdende auto wordt voorlopig nog niet op de openbare weg verwacht in Nederland. Maar er zijn in 2025 wel veel veelbelovende proeven gedaan met autonome of op afstand bestuurbare voertuigen. Van zelfrijdende bussen in Groningen en taxi’s in Hamburg, tot een taxi-bot op Schiphol en huurauto’s voor medewerkers in de haven van Antwerpen. Deze ontwikkelingen bieden enorme efficiëntie en verduurzamingskansen in onder andere operationele processen. In de toekomst kunnen ze mogelijk ook gaan concurreren met de trein.
De (Gen-)AI-ontwikkelingen snellen voort, waardoor AI door bredere inzetbaarheid een steeds prominentere rol in de algemene bedrijfsvoering inneemt. De opkomst van AI-agents kan de efficiëntie van bedrijven verbeteren en steeds meer taken automatiseren. Tegelijkertijd wordt er gewaarschuwd voor een AI-bubbel, door de torenhoge investeringen en hoge waarderingen. Overheden in Europa worstelen met ethische vraagstukken, privacy, afhankelijkheid van China en de VS en benodigde regelgeving rondom AI. Een keerzijde is ook dat AI steeds vaker wordt gebruikt voor cyberaanvallen. De (maatschappelijke) kosten die hiermee gepaard gaan, zijn het afgelopen jaar explosief gestegen. Ook voor NS is dit een risico en extra kostenpost. Een toegankelijke en veilige datahuishouding is dus cruciaal. NS gebruikt AI al bij onder andere de dienstregeling, materieelcontrole, druktevoorspelling, cameratoezicht en bij kantoorwerkzaamheden.